( 11 ) وفات هشام بن الحكم چنان كه ولادت " هشام بن الحكم " روشن نيست تاريخ وفاتش هم روشن نيست با اين تفاوت كه راجع به ولادتش از مؤرخان ومحدثان هيچ تصريحى ديده نشده ولى راجع به وفاتش نصوص مختلفي رسيده است . " ابن النديم " در فهرست گفته " هشام " به فاصله مختصرى بعد از ادبار وأفول كوكب اقبال برامكه درگذشته است بلكه گفته شده كه درگذشتش در زمان خلافت مأمون بوده وشيخ طوسي با اين قول موافق است . " نجاشي " گفته در سال 199 از بغداد بكوفه منتقل شده وبعضي گفته‌اند كه در همان سال رحلت نموده است . أبو عمرو كشى از فضل بن شاذان نقل كرده كه وفات وى در زمان خلافت رشيد بسال 179 در كوفه اتفاق افتاده است بنا بگفته ابن النديم اگر فاصله مختصر را يك سال فرض كنيم ، وفات هشام در حدود سال 188 هجرى بوده ، چه ادبار برامكه در ماه صفر سال 187 بوده است ودر همان سال جعفر برمكى كشته شده است ولى بنابر قولي كه ابن النديم نقل كرده وشيخ طوسي با آن موافقت نموده است ( وفاتش در زمان خلافت مأمون اتفاق افتاده ) تقريبا زمان وفاتش مطابق با گفته نجاشي خواهد بود واين قول را يكى از مؤيدات قول نجاشي مىتوان شمرد چه خلافت مأمون بسال 198 بوده . مامقانى أعلى الله مقامه به دو جهت قول نجاشي را ترجيح مىدهد : 1 - نظر به اينكه گفتار نجاشي مضبوط تر است . 2 - نظر به اينكه شيخ تصريح فرموده به اينكه هشام بن الحكم بعد از شهادت موسى بن جعفر ( ع ) در قيد حيات بوده است ومسلم است كه شهادت موسى بن جعفر ( ع ) در سال 183 يا 186 يا 189 بوده واين تصريح با تاريخي كه كشى براي وفات هشام بن الحكم تعيين مىكند سازگار نيست چه مقتضاى تاريخ كشى اين است